આઇસોમેટ્રીક અને ઇસોટોનિક સંકોચન વચ્ચેનો તફાવત

પરિચય

સ્નાયુબદ્ધ પ્રણાલી શરીરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે તે ચળવળનું ઉત્પાદન કરે છે અને વિવિધ અવયવોના રક્ષણ અને સહાય પૂરી પાડે છે. વિવિધ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં સ્નાયુઓને અલગ અલગ રીતે કામ કરવાની જરૂર છે, જ્યારે આમાંની ઘણી પ્રવૃત્તિઓમાં સ્નાયુઓને કરાર કરવાની જરૂર છે. સ્નાયુ કોશિકાઓમાં એક્ટીન અને મેયોસિન તંતુઓનો વિપુલ માત્રા છે જે સંકોચન માટે વિશિષ્ટ છે [1] સ્નાયુ તંતુઓ ત્રણ મુખ્ય પ્રકારોમાં ભાંગી શકે છે, એટલે કે સરળ સ્નાયુઓ, કંકાલના સ્નાયુઓ અને કાર્ડિયાક સ્નાયુઓ. કાર્ડિયાક સ્નાયુઓ અને સરળ સ્નાયુઓનું કોન્ટ્રાક્શન અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે જ્યારે કંકાલ સ્નાયુઓનું સંકોચન સ્વૈચ્છિક છે. ઉત્પાદનની તાણની વ્યવસ્થાના આધારે સ્નાયુ સંકોચન આઇસોટોનિક અથવા આઇસોમેટ્રિક તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે [2]

સ્નાયુ સંકોચન શું છે?

હાડપિંજરના સ્નાયુઓ સઘળા અંગ તરીકે જાણીતા છે જેમાં ઘણા મોટર એકમોનો સમાવેશ થાય છે. દરેક એકમ એક મોટર ન્યૂટ્રોન [1] થી જોડાયેલ સ્નાયુ તંતુઓ ધરાવે છે. જો કોઈ બળ છે જે સ્નાયુઓની વિરુદ્ધમાં કાર્ય કરે છે, જેમ કે વજન, ઉદાહરણ તરીકે, સ્નાયુ તંતુઓ આને ખેંચશે જેના કારણે તણાવમાં વધારો થશે. આ સંકોચન ચળવળ પેદા કરવા માટે પૂરતું નથી, પરંતુ તેઓ સ્નાયુને તણાવ અથવા સ્વરના આરામના સ્તરે રાખે છે [3]. સ્નાયુની સ્વર કંકાલના સ્નાયુઓમાં વિશ્રામી તણાવ છે અને તે હાડકા અને સાંધાઓની સ્થિતિને સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.

આઇસોટોનિક સંકોચન

શબ્દ 'આઇસોટોનિક સંકોચન' સીધી 'એ જ તણાવ' તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયેલ છે જ્યારે શબ્દ 'આઇસોટોનિક' બે ગ્રીક શબ્દોમાંથી ઉતરી આવે છે: 'આઇસો' નો અર્થ 'એ જ' અને 'ટોનિકોસ' એટલે સ્નાયુઓના સંદર્ભમાં 'તણાવ' [1]. નામ સૂચવે છે તેમ, આઇસોટોનિક સંકોચન એ છે કે જેમાં સ્નાયુઓ તે જ તણાવ જાળવી રાખે છે કારણ કે તે કોન્ટ્રાક્ટ અથવા ટૂંકા હોય છે. આઇસોટોનિક સંકોચન દરમિયાન, એક તણાવ અથવા બળ ચોક્કસ સ્તર સુધી વિકાસ કરશે. આ સ્તર પછી, તણાવ સતત રહે છે જ્યારે સ્નાયુની લંબાઈ ત્યારબાદ બદલાશે. હાડપિંજરના સ્નાયુઓની અંદર આ મોટર એકમો ખરેખર સક્રિય થાય છે જેનાથી સ્નાયુમાં જરૂરી તણાવને વિકસાવવાની મંજૂરી મળે છે [4]. અંગો ખસેડતી વખતે ઇસોટોનિક સંકોચન સામાન્ય રીતે વપરાય છે. આવી પ્રવૃત્તિઓના સામાન્ય ઉદાહરણોમાં વૉકિંગ, ચાલવું અથવા વસ્તુઓ ઉઠાવી લેવાનો સમાવેશ થાય છે.

આઇસોટોનિક સંકોચનની પદ્ધતિ:

સ્નાયુમાં મળતા બે મુખ્ય પ્રોટીન આઇસોટોનિક સંકોચન માટે જવાબદાર છે. આ એટીન અને માયોસિન પ્રોટીન છે. આઇસોટોનિક સંકોચન દરમિયાન, મ્યોસિનની જાડા સસ્તો અને એકબીજા પર અધૂરીની પાતળી કિરણો ચાલે છે. આ બારણું ચળવળ દરેક વ્યક્તિગત સ્નાયુ કોષમાં અને એકંદરે સમગ્ર સ્નાયુમાં કદમાં ઘટાડો કરે છે [4].

આઇસોટોનિક સંકોચનના પ્રકારો

વ્યક્તિના શરીરની વિરુદ્ધ કામ કરતા બળની સંખ્યાને આધારે, બે પ્રકારના એક આઇસોટોનિક સંકોચન થાય છે. આ સમઘાણનું સંકોચન અને તરંગી સંકોચન છે [5] કોન્સન્ટ્રીક સંકોચન થાય છે જ્યારે સ્નાયુઓ ટૂંકી હોય છે જ્યારે તેનો તાણ બળથી વિરોધી હોય છે [2]. બીજી બાજુ તરંગી સંકોચન થાય છે જ્યારે સ્નાયુઓ લંબાઈમાં વિસ્તરે છે. તરંગી સંકોચનમાં બળ સામાન્ય રીતે સ્નાયુ તણાવ કરતાં મોટી છે જે વિસ્તરણનું કારણ બને છે. તરંગી સંકોચન દરમિયાન સ્નાયુઓની લંબાઈ કામ કરતા સ્નાયુઓ પર તણાવ વધારે હોય છે અને આમ ચાંપતી સંકોચન [3] ની તુલનામાં સ્નાયુની ઇજાની શક્યતા વધુ હોય છે.

આઇસોટોનિક સંકોચનના ઉદાહરણો

ગઠિત કોન્ટ્રેકશનના ઉદાહરણો ત્યારે આવે છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના હાથને કર્લ્સ કરે છે. કર્લિંગ દરમિયાન, સ્નાયુઓ કોણી પર હાથ વળાંક તરીકે ટૂંકી થશે [4]. કોણીના વિસ્તરણ, સીડી નીચે જતા અથવા ખુરશી પર બેસીને એક તરંગી સંકોચનનું આદર્શ ઉદાહરણ છે, જે ચળવળના દરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જેમ જેમ હાથ વિસ્તૃત કરવામાં આવે છે, તેમ જ સ્નાયુ તણાવ વધારે છે અને જાળવી રાખે છે.

ઇસોમેટ્રીક સંકોચન

ઇસોમેટ્રિકને સીધી રીતે 'સમાન લંબાઈ' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેમાં 'આઇસો' નો અર્થ જ થાય છે અને સ્નાયુનો ઉલ્લેખ કરતી વખતે 'મેટ્રિક' નો અર્થ 'લંબાઈ' છે [5]. આઇસોમેટ્રિક સંકોચન દરમિયાન, સ્નાયુ પોતે લંબાઈમાં બદલાતો નથી જ્યારે ટેન્શનમાં થતા ભારને વધતો નથી. આનો અર્થ એ થાય કે જ્યારે સ્નાયુ પોતે ટૂંકી નથી, તણાવ વિરોધી બળ કરતાં ક્યારેય વધી જશે.

આઇસોમેટ્રીક સંકોચનનું યંત્રરચના

આઇસોમેટ્રિક સંકોચન વિશે મુખ્ય હકીકતોમાંની એક એ છે કે સ્નાયુની સંકોચન દરમિયાન લંબાઈમાં ફેરફાર થતો નથી. તેના બદલે, તેઓ તેમની સામાન્ય લંબાઈ રહેશે ઉદાહરણ તરીકે, એક વ્યક્તિને તેમના શરીરના આગળ ચોક્કસ સ્થાને વજનમાં લેવાનું વિચારો [3]. કોઈ પણ પ્રતિકાર વિના, વજન વ્યક્તિને હાથમાં ખેંચી લેશે, જો કે તે પ્રતિકારના કેટલાક સ્વરૂપને લાગુ કરશે, પરિણામી તાણથી ઉપલા હથિયારોની દ્વિશિરમાં એક આઇસોમેટ્રીક સંકોચન તરફ દોરી જશે. આઇસોમેટ્રીક સંકોચન દરમિયાન પેદા થતી બળની સંખ્યા અસરગ્રસ્ત સ્નાયુની લંબાઈને વધારી દેશે.

આઇસોમેટ્રીક સંકોચનના ઉદાહરણો

ગતિવિધિઓના સામાન્ય ઉદાહરણો જેમાં સ્નાયુઓનો આઇસોમેટ્રીક સંકોચનનો ઉપયોગ થાય છે તેમાં જમીન ઉપર ચોક્કસ જગ્યાએ વજનને સામેલ કરવું અથવા શરૂઆતમાં સ્થિર થતી વસ્તુને દબાણ કરવું. [2] પહેલેથી જ ઉલ્લેખ કર્યો છે, સમગ્ર સ્નાયુની લંબાઈ એક આઇસોમેટ્રિક સંકોચન દરમિયાન બદલાશે નહીં, તેમ છતાં, સંબંધિત સ્નાયુ તંતુઓ ટૂંકી થશે જે બદલામાં સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવવા તરફ દોરી જાય છે.

આઇસોટોનિક અને આઇસોમેટ્રીક સંકોચન વચ્ચેનો તફાવત

આઇસોટોમિક અને આઇસોમેટ્રિક કોન્ટ્રેકશન સ્નાયુ સંકોચન પદ્ધતિના આવશ્યક ભાગો બનાવે છે, તેમ છતાં તેમની વચ્ચે મુખ્ય તફાવતો છે. આઇસોટોનિક સંકોચનમાં, સ્નાયુઓ એક જ તણાવને જાળવી રાખે છે, કારણ કે તે એક સમપ્રકાશીય સંકોચનમાં ટૂંકા હોય છે, સ્નાયુ તાણમાં ફેરફાર જેવા જ લંબાઈ રહે છે [5].આઇસોટોનિક સંકોચન ટૂંકા સંકોચન અને છૂટછાટનો સમય હોવાનું માનવામાં આવે છે જ્યારે આઇસોમેટ્રિક સંકોચનમાં લાંબા સમય સુધી સંકોચન અને છૂટછાટનો સમય છે. તાપમાનમાં ફેરફાર અલગ અલગ પ્રકારના સંકોચનને અસર કરે છે. જ્યારે તાપમાનમાં વધારો એ આઇસોટોનિક સંકોચન દરમિયાન સ્નાયુઓના શોર્ટનિંગ માટે લેવાયેલા સમયને વધે છે, તેમ છતાં તે એક આઇસોમેટ્રીક સંકોચન માટે લેવામાં આવેલા સમયને ઘટાડે છે [3]. ઇસોટોનિક સંકોચન સ્નાયુ સંકોચન દરમિયાન ગરમીનો એક મહાન સોદો રજુ કરે છે, જે આ ઓછી ઊર્જા કાર્યક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે સમપ્રકાશીય સંકોચન ઓછા ગરમી આપે છે, જેનાથી તે સંકોચનનું વધુ ઊર્જા કાર્યક્ષમ સ્વરૂપ બનાવે છે. વધુમાં, આઇસોટોનિક સંકોચન સંકોચનની મધ્યમાં થાય છે જ્યારે શરૂઆત અને અંતમાં આઇસોમેટ્રીક સંકોચન થાય છે.

ઉપસંહાર

દૈનિક પ્રવૃત્તિમાં આઇસોટોનિક અને આઇસોમેટ્રિક સંકોચન બંનેનો સંયોજનનો સમાવેશ થાય છે. આ બે પ્રકારનાં સંકોચન વચ્ચે તફાવત સ્થાપિત કરવું એ મહત્વનું છે કારણ કે તે વ્યક્તિને સમજવામાં મદદ કરી શકે છે કે જ્યારે તેમની સ્નાયુઓ અમુક પ્રકારના ભૌતિક તણાવમાં આવે છે ત્યારે શું થાય છે. વધુમાં, આ સમજૂતી તેમના કામકાજને ફરીથી રિફિનિફિંગ કરવામાં મદદ કરશે અને તેમને તેમના શરીરની સારી કાળજી રાખવામાં મદદ કરશે.

આઇસોટોનિક અને આઇસોમેટ્રીક સંકોચન વચ્ચે તફાવતોનો સારાંશ

આઇસોટોમિક સંકોચન ઇસોમેટ્રિક કોન્ટક્રાક્સ
સ્નાયુની લંબાઈ બદલાય છે સ્નાયુની લંબાઈ એ જ રહે છે
તણાવ સતત છે તણાવ બદલાય છે
ટૂંકા ગુપ્ત સમય, ટૂંકા સંકોચન સમયગાળો, અને લાંબા સમય સુધી છૂટછાટનો સમય લાંબા સમયથી ગુપ્ત સમય, લાંબા સમય સુધી સંકોચન સમયગાળો અને ટૂંકા છૂટછાટનો સમયગાળો
તાપમાનમાં વધારો શોર્ટનિંગનો સમય વધે છે તાપમાનમાં વધારો એ એકેથીટ્રિક ટેન્શન ઘટતો જાય છે
વધુ ઉષ્મા હોવાથી ઇસોટોનિક સંકોચન ઓછું કાર્યક્ષમ છે. રિલીઝ આઇસોમેટ્રીક સંકોચન વધુ ઊર્જા કાર્યક્ષમ છે કારણ કે ઓછું ગરમી રીલીઝ કરવામાં આવે છે
ટૂંકા ગાળા તરીકે બાહ્ય કાર્ય કરવામાં આવે છે કોઈ પણ ટૂંકા ગાળાના કોઇ બાહ્ય કાર્ય થતું નથી
આઇસોટોનિક સંકોચન મધ્યમાં થાય છે સ્નાયુનું સંકોચનનું ઇસોમેટ્રિક સંકોચન તમામ સ્નાયુ સંકોચનની શરૂઆત અને અંતે થાય છે
સ્નાયુ સંકોચન દરમિયાન, જ્યારે લોડ વધે ત્યારે સંકોચનનો આઇસોટોનિકસ ઘટે છે સ્નાયુ સંકોચન દરમિયાન, સંકોચનનો ઇસોમેટ્રીક તબક્કો વધે છે જ્યારે લોડ વધે છે